Pay Sahipleriyle Alacak–Borç İlişkileri: Şirketlerde Cari Hesap Yönetimi ve Vergisel Riskler

Şirketlerin pay sahipleriyle yürüttüğü alacak–borç ilişkileri, şirket finansman yapısının doğal bir unsuru olmakla birlikte; bu ilişkilerin belgelendirme, süre ve emsal koşullar açısından sistematik biçimde yönetilmemesi, şirketler açısından kurumlar vergisi, stopaj ve vergi incelemesi risklerini beraberinde getirebilmektedir.

Özellikle KOBİ ölçeğindeki işletmelerde, pay sahipleriyle olan cari hesap hareketlerinin geçici finansman aracı olarak görülmesi; zaman içinde kontrolsüz bakiyelere dönüşebilmekte ve bu durum vergi otoriteleri nezdinde eleştiri konusu olabilmektedir.

Bu yazıda, şirketlerin pay sahipleriyle olan cari hesap ilişkilerini kurumsal bir çerçevede nasıl yönetmesi gerektiği ve faiz uygulanmayan bakiyelerin hangi aşamada vergisel risk oluşturduğu ele alınmaktadır.

---

Pay Sahipleri Cari Hesabı: Şirket Perspektifinden Tanım ve Kapsam

Pay sahipleri cari hesabı, şirket ile pay sahipleri arasında gerçekleşen fon transferlerinin, borç ve alacak hareketlerinin izlendiği muhasebe hesabıdır. Uygulamada bu hesapların oluşmasına neden olan başlıca işlemler şunlardır:

• Pay sahibinin şirkete fon sağlaması

• Şirketin pay sahibine borçlandırılması

• Şirket giderlerinin pay sahibi tarafından karşılanması

• Pay sahibine ait kişisel harcamaların şirket kaynaklarıyla finanse edilmesi

Bu işlemler, ticari gerekçeye dayanması ve geçici nitelikte olması halinde olağan kabul edilir. Ancak süreklilik kazanması ve kontrolsüz büyümesi halinde vergisel risk gündeme gelir.

---

Şirketin Pay Sahibine Borçlandırılması: Yüksek Risk Alanı

Vergi uygulamalarında, şirketin pay sahibine borçlandırılması; örtülü kazanç dağıtımı değerlendirmelerine en sık konu olan işlemler arasındadır. Aşağıdaki durumlar risk seviyesini belirgin biçimde artırır:

• Borç bakiyesinin hesap dönemi sonlarında kapatılmaması

• Faiz uygulanmaması veya emsalin altında faizle fon kullandırılması

• Yazılı sözleşme, vade ve geri ödeme planının bulunmaması

• Şirketin finansman gideri bulunmasına rağmen pay sahibine faizsiz fon sağlanması

• Borç tutarının şirketin likiditesi ve özkaynak yapısı üzerinde baskı oluşturması

Bu koşullar altında, vergi incelemelerinde emsal faiz hesaplaması, kurumlar vergisi matrah farkı ve belirli durumlarda dağıtılmış sayılan kazanç üzerinden stopaj riski doğabilmektedir.

---

Pay Sahibinin Şirkete Fon Sağlaması: Doğal Finansman, Ancak Dokümantasyon Şart

Pay sahiplerinin şirkete fon sağlaması, şirketler açısından yaygın ve meşru bir finansman yöntemidir. Bununla birlikte aşağıdaki hususlar göz ardı edilmemelidir:

• Fonlamanın uzun vadeli ve sürekli bir finansman modeline dönüşmesi

• Faiz ödenmesine rağmen yazılı sözleşme düzenlenmemesi

• Faiz oranlarının emsal piyasa koşullarıyla uyumsuz belirlenmesi

• İşlemlerin banka kayıtları ve ödeme planlarıyla desteklenmemesi

Bu tür işlemlerde şirketlerin, emsal faiz oranı dayanaklarını, vade ve geri ödeme planlarını ve finansal gerekçeyi dosyalaması, kurumsal uyum açısından önemlidir.

---

Faiz Uygulanmayan Cari Hesap Bakiyeleri Ne Zaman Vergisel Risk Oluşturur?

Faiz uygulanmayan pay sahipleri cari hesapları, uygulamada en sık tartışılan alanlardan biridir. Genel olarak vergisel risk aşağıdaki durumlarda ortaya çıkmaktadır:

• Bakiyenin geçici olmaktan çıkıp süreklilik arz etmesi

• Tutarın şirket ölçeğine göre anlamlı büyüklüklere ulaşması

• Bakiyenin birden fazla hesap dönemine taşınması

• Şirketin finansman ihtiyacı varken faizsiz fon kullandırılması

• İşlemin ticari bir gerekçeyle ilişkilendirilememesi

Kurumsal risk yönetimi açısından temel ilke şudur:
Faizsiz ve uzun süreli cari hesap bakiyeleri, zaman içinde vergisel risk alanına girer.

---

Şirketler İçin Cari Hesap Yönetiminde Asgari Kontrol Çerçevesi

Pay sahipleriyle olan cari hesap ilişkilerinin güvenli yönetimi için şirketlerin aşağıdaki kontrol setini uygulaması önerilir:

1. Politika Belirleme: Pay sahipleriyle finansal işlemlere ilişkin yazılı politika

2. Sözleşme ve Vade: Uzun vadeli bakiyelerde sözleşme, vade ve ödeme planı

3. Dönem Sonu Disiplini: Hesap dönemi kapanışlarında bakiyelerin gözden geçirilmesi

4. Emsal Çalışması: Faizli işlemlerde piyasa koşullarına uygunluk analizi

5. Ayrıştırma: Kişisel harcamaların şirket hesaplarından kesin ayrıştırılması

6. Raporlama: Düzenli cari hesap bakiyesi ve yaşlandırma raporları

Bu yaklaşım, yalnızca vergisel riskleri azaltmakla kalmaz; aynı zamanda şirketin finansal şeffaflık, iç kontrol ve kurumsal yönetişim seviyesini de güçlendirir.

---

Sonuç

Pay sahipleriyle alacak–borç ilişkileri, şirketler için kaçınılmaz olmakla birlikte; belgesiz, süresiz ve emsal koşullardan uzak şekilde yönetildiğinde örtülü kazanç dağıtımı başta olmak üzere ciddi vergisel sonuçlar doğurabilmektedir.

Bu nedenle şirketlerin bu alanı, yalnızca muhasebesel bir konu olarak değil; kurumsal finansman, iç kontrol ve vergi uyumu perspektifinden ele alması kritik önemdedir.